actueel

Onderzoek naar behandelingsmogelijkheden van Goghs La Berceuse

La Berceuse, portret van madame Roulin, dat Vincent van Gogh in december 1888 en januari 1889 schilderde, is een van de meest bekende en geliefde schilderijen van het museum. Het was dan ook al een oude wens, om nader onderzoek te doen naar de restauratiemogelijkheden van het werk. Daarbij gaat het vooral om de verschillende lagen vernis die in de loop der jaren op het schilderij zijn aangebracht en in het verleden op enkele kleine plekken al deels zijn verwijderd. Met het blote oog is te zien dat deze vernissen door veroudering geel zijn geworden en op sommige plaatsen, waar ze langs Van Goghs typerende dikke kwaststreken zijn opgehoopt, zelfs bruin.

In de loop van het onderzoek werden bovendien nog oude, ook bruin geworden lijmresten ontdekt. Deze zijn zeer waarschijnlijk afkomstig van een vroege behandeling, nog uitgevoerd voordat het schilderij in 1912 door Helene Kröller-Müller werd aangekocht. Al die niet-originele, verkleurde materialen hebben een negatief effect op de kleuren en de glans van het schilderij. Daarom is in het najaar van 2014 onderzocht of de vernis en de lijm te verwijderen zijn. Onder de microscoop zijn kleine testjes gedaan met een combinatie van oplosmiddelen en verschillende manieren van aanbrengen.

Gebleken is dat de vernis en lijm verwijderd kunnen worden van de achtergrond, het gezicht, de handen en de rok van madame Roulin. Bij de rode vloer, de stoel en de donkergroene jas gaat dat niet lukken. Met de huidige kennis en materialen is het niet mogelijk om de vernis en lijm weg te halen zonder de verf aan te tasten. De rode vloer bestaat uit vermiljoen, een verf die op schilderijen van Van Gogh vaak problemen geeft. Zo kon de vernis van de rode deken op zijn Slaapkamer in het Van Gogh Museum een paar jaar geleden ook niet verwijderd worden. De verf van de donkergroene jas bestaat uit emeraldgroen en heeft mogelijk een verhoogde gevoeligheid gekregen door enerzijds Van Goghs materiaalgebruik en anderzijds de vermoedelijk extreme omstandigheden tijdens eerdere behandelingen lang geleden. Onder de vernis is al zichtbaar dat de toppen van de kwaststreken lichter zijn dan de rest van de verf.

Omdat bij een relatief groot deel van het schilderij de vernis niet verwijderd kan worden, is besloten om er helemaal van af te zien. Gedeeltelijke vernisafname zou de kleurstelling en glans erg uit balans trekken.
En hoewel het schilderij nu ook niet ‘in balans’ is – het heeft immers op sommige plekken één en op andere plaatsen twee lagen verkleurde vernis – is het verschil tussen de deels wel en de niet schoongemaakte gebieden toch minder groot dan met een gedeeltelijke vernis-/lijmafname. De oorspronkelijke ‘balans’ van het schilderij is sowieso niet meer terug te brengen, omdat een deel van de originele kleuren verloren is gegaan. Zo was het gezicht van madame Roulin ooit fel geel. Van Gogh gebruikte hiervoor chroomgeel dat in de loop van de tijd is verdonkerd naar okerbruin. De witte bloemen van het behang waren oorspronkelijk fel roze. Hierover schrijft Van Gogh in zijn brieven en het is ook nog te zien in de ongeverniste randen van het schilderij. Omdat die door de lijst altijd beschermd zijn geweest tegen licht is het organisch rode pigment daar niet ontkleurd. Ook de rode vloer is in het verleden ooit lichter en feller van kleur geweest. Gelukkig zijn de kleuren van Van Gogh, ondanks alle verkleurde pigmenten en niet originele lagen, nog steeds krachtig genoeg om volop van dit schilderij te kunnen genieten.

Esther van Duijn, 3 november 2014